اگر ایران تنگه هرمز را ببندد چه بلایی بر سر صنعت جهانی خمیر و کاغذ میآید
در هفتهها و ماههای اخیر، با بالا گرفتن تنشهای ژئوپلیتیکی در خاورمیانه، دوباره نام تنگه هرمز به تیتر اول رسانههای جهان بازگشته است. اغلب این گزارشها بر بازار نفت، گاز و انرژی تمرکز دارند؛ اما واقعیت این است که پیامدهای احتمالی بسته شدن یا ناامن شدن این گذرگاه استراتژیک، بسیار فراتر از انرژی است و میتواند زنجیرههای تأمین صنایع متعددی را در سراسر جهان دچار شوک کند. یکی از صنایعی که کمتر به آن پرداخته شده، اما به شدت آسیبپذیر است، صنعت جهانی خمیر و کاغذ است.
صنعتی که شاید در نگاه اول «کم ریسک» به نظر برسد، اما در عمل به حملونقل دریایی، انرژی ارزان، مواد شیمیایی وارداتی و تجارت جهانی وابستگی عمیقی دارد. در این گزارش بررسی میکنیم که اگر ایران تنگه هرمز را ببندد یا این مسیر به دلیل درگیریهای منطقهای مختل شود، چه پیامدهایی در انتظار صنعت خمیر و کاغذ جهان خواهد بود.
چرا تنگه هرمز برای تجارت جهانی حیاتی است؟
تنگه هرمز یک آبراه باریک اما فوقالعاده حیاتی است که خلیج فارس را به دریای عمان و سپس اقیانوس هند متصل میکند. روزانه میلیونها بشکه نفت، حجم عظیمی از گاز طبیعی مایع (LNG) و هزاران کانتینر کالای غیرانرژی از این مسیر عبور میکند.
برآوردها نشان میدهد:
- بیش از ۲۰ درصد نفت معامله شده جهان
- حدود یک سوم صادرات جهانی LNG
- و حدود ۲ تا ۳ درصد ترافیک کانتینری دنیا
از این تنگه عبور میکند. بنادر مهمی مانند جبلعلی در امارات و خورفکان نقش هابهای ترانشیپی منطقهای را ایفا میکنند. هرگونه اختلال در این مسیر، حتی کوتاهمدت، میتواند موجی از بیثباتی در حملونقل جهانی ایجاد کند.
صنعت خمیر و کاغذ؛ قربانی خاموش بحرانهای ژئوپلیتیکی
برخلاف تصور عمومی، صنعت خمیر و کاغذ صنعتی محلی یا کموابسته به تجارت جهانی نیست. این صنعت بهشدت به:
- واردات خمیر چوب
- مواد شیمیایی تخصصی
- انرژی (نفت، گاز، برق)
- و حملونقل دریایی منظم
وابسته است. از این رو، هر اختلالی در مسیرهای کلیدی کشتیرانی، مستقیماً بر هزینه تولید، زمان تحویل و حتی تداوم فعالیت کارخانهها اثر میگذارد.
۱. اختلال در حملونقل دریایی و جهش هزینههای حمل
در صورت بستهشدن تنگه هرمز، بسیاری از مسیرهای کشتیرانی ناچار به تغییر مسیر خواهند شد. تجربه بحران کانال سوئز نشان میدهد که چنین تغییراتی میتواند ۱۰ تا ۱۲ روز به زمان هر سفر دریایی اضافه کند.
اما مشکل فقط تأخیر نیست. کشتیهایی که در منطقه خلیج فارس فعالیت میکنند با:
- افزایش شدید حق بیمه جنگ
- ریسکهای امنیتی
- و محدودیتهای بندری
مواجه خواهند شد. این موضوع به ویژه برای شرکتهای بزرگ حمل کانتینری هزینهبر است و در نهایت این هزینهها به صنایع مصرفکننده، از جمله خمیر و کاغذ منتقل میشود.
برای تولیدکنندگان کاغذ، این یعنی:
- افزایش هزینه واردات خمیر، مواد بستهبندی و مواد افزودنی
- بیثباتی در زمانبندی تحویل
- افزایش ریسک توقف خطوط تولید
۲. انفجار قیمت انرژی و فشار مضاعف بر تولید
بستهشدن تنگه هرمز میتواند قیمت نفت را به بالای ۱۰۰ تا حتی ۱۵۰ دلار در هر بشکه برساند. در ماههای اخیر، تنها با افزایش تنش میان ایران و اسرائیل، قیمت نفت برنت حدود ۱۰ دلار در هر بشکه افزایش یافته است.
صنعت خمیر و کاغذ یکی از انرژیبر ترین صنایع جهان است. فرآیندهای خمیرسازی، خشککردن، پالایش و پوششدهی کاغذ همگی به انرژی وابستهاند. در بسیاری از کشورها، این انرژی از:
- نفت کوره
- گاز طبیعی
- یا برق تولیدشده از گاز
تأمین میشود.
کشورهایی که به انرژی خاورمیانه وابستهاند، بیشترین آسیب را خواهند دید:
- چین: حدود ۹۰٪ نفت ایران از طریق تنگه هرمز
- هند: حدود ۴۰٪ واردات نفت
- اروپا: حدود ۲۰٪ LNG قطر
افزایش قیمت انرژی میتواند حاشیه سود کارخانههای خمیر بکر (Virgin Pulp) را به شدت کاهش دهد و حتی برخی واحدها را مجبور به کاهش یا توقف تولید کند.
۳. اختلال در تأمین مواد اولیه و محصولات نهایی
خمیر چوب یک کالای کاملاً جهانی است. کشورهای بزرگی مانند:
- برزیل
- کانادا
- سوئد
- فنلاند
خمیر تولید میکنند و آن را به بازارهای مصرفی در:
- چین
- هند
- ژاپن
- کره جنوبی
- اروپا
صادر میکنند.
اختلال در تنگه هرمز میتواند باعث تأخیر در ارسال خمیر به آسیا شود؛ منطقهای که چین بهعنوان بزرگترین تولیدکننده کاغذ جهان در آن قرار دارد.
از سوی دیگر، بسیاری از مواد شیمیایی کلیدی مانند:
- سود سوزآور
- متانول
- افزودنیهای صنعتی
در کشورهای خلیج فارس تولید میشوند. اختلال در صادرات این مواد میتواند زنجیره تولید کاغذ را فلج کند.
۴. تأخیر در تحویل محصولات نهایی؛ از کارتن تا دستمال کاغذی
کالاهای نهایی صنعت کاغذ از جمله:
- کاغذ چاپ و تحریر
- دستمال کاغذی
- مقوای بستهبندی
- کارتنهای تجارت الکترونیک
به شدت به حمل کانتینری وابستهاند. گلوگاههای حملونقل میتواند باعث کمبود این محصولات در بازار شود؛ به ویژه در مناطقی که وارداتمحور هستند، مانند:
- کشورهای خلیج فارس
- بخشهایی از آفریقا
- جنوب شرق آسیا
در چنین شرایطی، رقابت برای ظرفیت محدود حملونقل شدت میگیرد و شرکتها به سمت انبارکردن بیشازحد حرکت میکنند؛ امری که خود باعث افزایش قیمتها میشود.
۵. بازآرایی تجارت جهانی و تغییر مسیرهای تأمین
ادامه بیثباتی در تنگه هرمز میتواند الگوهای تجارت جهانی خمیر و کاغذ را تغییر دهد. واردکنندگان آسیایی و اروپایی ممکن است ترجیح دهند:
- از آمریکای شمالی
- اسکاندیناوی
- یا آمریکای لاتین
تأمین کنند تا وابستگیشان به مسیرهای خلیج فارس کمتر شود. برای مثال، چین و هند ممکن است واردات خمیر از کانادا یا برزیل را افزایش دهند، هرچند با هزینه حمل بالاتر.
در مقابل، کشورهای خلیج فارس که واردکننده خمیر و کاغذ هستند، ممکن است به فکر:
- توسعه تولید داخلی
- یا سرمایهگذاری در بازیافت
بیفتند، هرچند این مسیرها زمانبر و پرهزینهاند.
۶. تورم، نوسان ارز و تغییر رفتار بازار
افزایش همزمان هزینه انرژی، حملونقل و مواد اولیه، بهطور اجتنابناپذیر باعث تورم قیمت محصولات کاغذی میشود. این موضوع بیشترین فشار را بر:
- رسانههای چاپی
- نشر
- و بازارهای غیرضروری
وارد میکند؛ درحالیکه کالاهای ضروری مانند بستهبندی مواد غذایی و محصولات بهداشتی نیز گرانتر خواهند شد.
نوسان نرخ ارز، به ویژه در کشورهای واردکننده انرژی مانند هند و ژاپن، تصمیمگیریهای تجاری را پیچیدهتر میکند. در چنین فضایی، استفاده از الیاف بازیافتی بهعنوان جایگزین خمیر بکر اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ البته به شرط وجود زیرساخت مناسب بازیافت.
کدام مناطق بیشترین آسیب را میبینند؟
- خلیج فارس: افزایش هزینه واردات، تأخیر و فشار بر صنایع داخلی
- آسیا: چین، هند، ژاپن و کره جنوبی با ریسک تأمین خمیر و انرژی
- اروپا: افزایش هزینه انرژی و حمل به آسیا
- آمریکا و کانادا: هزینه حمل بالاتر اما آسیب مستقیم کمتر
- آفریقا و جنوب شرق آسیا: فشار شدید بر بازارهای وارداتمحور
تصمیمگیری استراتژیک در عصر بیثباتی
بحرانهای ژئوپلیتیکی یادآوری میکنند که تابآوری زنجیره تأمین دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت است. شرکتهای فعال در صنعت خمیر و کاغذ ناچارند:
- منابع تأمین خود را متنوع کنند
- استراتژیهای قیمتگذاری را بازنگری کنند
- به تولید منطقهای و بازیافت توجه بیشتری نشان دهند
در چنین شرایطی، دسترسی به دادههای دقیق و تحلیلهای پیشبینیمحور نقش حیاتی دارد.
بستهشدن احتمالی تنگه هرمز فقط یک بحران انرژی نیست؛ بلکه میتواند شوکی ساختاری به صنایعی وارد کند که کمتر دیده میشوند اما ستون فقرات اقتصاد جهانیاند، از جمله صنعت خمیر و کاغذ. آینده این صنعت به توانایی آن در سازگاری، پیشبینی و تصمیمگیری هوشمندانه در جهانی پرتنش بستگی دارد.
منبع: https://www.resourcewise.com/blog/how-iran-closing-the-strait-of-hormuz-could-impact-the-global-pulp-and-paper-industry
