English

فضای مجازی و سرانه مطا لعه

آرشیو خبر بازدید: 32 کد مطلب: 4539  

فضای مجازی و سرانه مطا لعه

شفقنا
تا همین چندسال پیش مردم در فضاهای عمومی مانند اتوبوس یا مطب پزشک، کار خاصی انجام نمی دادند. فقط بخش اندکی از جامعه که اهل مطالعه بودند، کتاب یا مجله ای همراه داشتند تا این جور وقت ها چیزی بخوانند یا جدولی حل کنند. اما این روزها در تاکسی و مترو، در ایستگاه و مطب، اغلب مردم سر در تلفن همراهشان دارند و خیلی از آنها مشغول چرخ زدن در شبکه های اجتماعی و دریافت اطلاعات هستند.
۱۳۹۷ يکشنبه ۱۳ آبان ساعت 16:58

 آیا با این حساب می توان گفت میزان مطالعه در میان ایرانی ها افزایش پیدا کرده است؟ آیا مرور مطالب اینترنتی و کانال های تلگرام و صفحات اینستاگرام و توییتر را می توان جزو مطالعات افراد به حساب آورد؟ 

دیگران چه می گویند؟ 

وقتی به گفته های افراد مختلف درباره مطالعه در فضای مجازی رجوع می کنی متوجه اختلاف نظر آنها می شوی. 

آیت الله سید احمد میرعمادی، نماینده ولی فقیه در لرستان و امام جمعه خرم آباد، گفته است: هیچ مطالعه ای به اندازه یک کتاب موثر و ماندگار نیست کمااینکه تأثیر آن مانند نقش بستن بر روی سنگ است، اما تاثیر مطالعه اینترنتی و فضای مجازی مانند نقاشی بر روی آب است و باقی نمی ماند. 

منصوره میرفتاح، نویسنده، در گفتگو با باشگاه خبرنگاران جوان می گوید: در صورتی که مطالعه های ما در حد کتاب های الکترونیک باشد، نسبت به سایر فضاهای مجازی قابل پذیرش تر است. با وجود آنکه در آن حالت نیز بوی کاغذ از یادمان می رود و انرژی که نگاه کردن به صفحه های کاغذ دارد، با صفحه رایانه متفاوت است. نور آبی هنگام مطالعه در فضای مجازی، سبب خستگی زودتر فرد و در نتیجه پایین آمدن سطح مطالعه وی می شود. افراد هنگام مطالعه در فضای مجازی با اطلاعات مستند مواجه نیستند، در صورتی که فیلترهای مشخصی برای کتاب وجود دارد. 

به دلیل در دسترس بودن و ارزان تر بودن فضای مجازی نسبت به کتاب است که مردم بیشتر در این فضا مطالعه می کنند. هرچند کتاب نسبت به کالاهای دیگر چندان گران نیست اما مردم توان خرید آن را ندارند. مطالعه در این فضا را در جایی که می توان کتاب مطالعه کرد، توصیه نمی کنم، مگر آن که مطالب را از سایت هایی بگیریم که نوشته های آن مستند است. متأسفانه در فضای مجازی مطالب نادرست میان مردم رد وبدل می شود و با این شیوه مطا لعه در فضای مجازی کم کم به فرهنگ عمومی مان آسیب می زنیم. 

اما مریم اسماعیلی، کارشناس ادبیات فارسی در گفتگو با خبرگزاری مهر، ضمن بیان این که در حال حاضر منبع اصلی کسب اطلاعاتش خبرگزاری ها، یعنی سایت و فضاهای مجازی معتبر متعلق به خبرگزاری ها و گاهی هم روزنامه ها هستند، می گوید: تفکری که خیلی رایج شده و من قبولش ندارم این است که کتاب خواندن به طور مطلق خوب است و خواندن مطالب شبکه های اجتماعی به طور مطلق بد. بدیهی است که مشکلی اگر وجود دارد در محتواست نه در وسیله. کتاب کاغذی یا کانال تلگرام هردو وسیله اند، محتوایشان می تواند مفید یا مضر باشد، نه هر کتابی خوب است و نه هر صفحه اینستاگرام یا کانال تلگرامی بد، مهم این است که فردی که مطالعه می کند توانایی نسبی تشخیص محتوای معتبر از غیر معتبر را داشته باشد. 

رسانه های مجازی به دلیل دسترسی راحت و بعضی ویژگی های دیگر می توانند کسری مطالعه مردم را جبران کنند. این که برخی از مردم به دنبال محتوای غیر معتبر در فضای مجازی هستند، مشکل این فضا نیست، چرا که این عده را اگر از فضای مجازی هم محروم کنید لزوماً به کتاب خواندن روی نمی آورند و به دنبال محتوای نامناسب یا غیر معتبر از جای دیگر هستند. 

وی می افزاید: کتاب ها و شبکه های اجتماعی رقبای خطرناکی برای هم نیستند، چرا که می توان از هردو برای افزایش سطح اطلاعات عمومی مناسب برای جامعه و در ادامه آن توسعه فرهنگ عمومی استفاده کرد، امری که بیش از همه با اراده اشخاص، هدف استفاده آنها از این دو و برنامه ریزی های بلند مدت و خلاقانه در تماس است. 

سرانه مطالعه در ایران 

سرانه مطالعه عموما به معنای میانگین مدت زمان مطالعه یک نفر در یک شبانه روز درنظر گرفته می شود. بسیاری از آمار و ارقام اعلام شده در این زمینه بیشتر جنبه ژورنالیستی داشته و از پایه علمی محکمی برخوردار نیستند. یکی از منابع موثقی که می توان با استفاده از آن میزان زمان اختصاص داده شده برای مطالعه را استخراج کرد، مرکز بین المللی مطالعات گذران وقت است. بر اساس تحقیقی که این مرکز در سال 2010 در 22 کشور انجام داده، بیشترین زمان اختصاص داده شده برای مطالعه مربوط به کشور فنلاند و 44 دقیقه در روز است. 

درباره میزان مطالعه در ایران آمارهای متعددی وجود دارد و اندازه های اعلام شده از 2 دقیقه تا 76 دقیقه متغیر است. یکی از تحقیقات آماری انجام شده در این زمینه با عنوان کتابخانه های عمومی و سرانه مطالعه سعی کرده است بر اساس آمار امانت گرفتن کتاب، عضویت و دیگر شاخص های کتابخانه ای، تخمینی از میزان سرانه مطالعه در ایران انجام دهد و به نتیجه ای نزدیک به 14 دقیقه در روز رسیده است که شامل انواع مطالعه (ازجمله کتاب، روزنامه و ادعیه) می شود. یافته های پژوهش دیگری که توسط شورای فرهنگ عمومی و با عنوان وضعیت گذران وقت مردم شهری و روستایی کل کشور در سال 1390 انجام شده، به تخمین این پژوهش نزدیک است و 12 دقیقه در روز را نشان می دهد. 

درباره عوامل کاهش مطالعه در ایران، به پارامترهای مختلفی مانند سانسور و سیاست های فرهنگی دولت، عدم احساس نیاز به مطالعه و عادت تاریخی ایرانیان به ادبیات شفاهی و هزینه بالای کتاب های منتشر شده در سال های اخیر اشاره می شود. 

گفتگو با یک ناشر 

مدیر یک انتشاراتی که علی رغم وضعیت نابسامان چاپ و نشر در کشور، دوسال پیش تصمیم به راه اندازی موسسه انتشاراتی گرفته است، درباره این اقدام خود می گوید: کسانی که در حوزه های فرهنگی کار می کنند نگاه تجاری ندارند و به اصطلاح آلوده کاری می شوند که سود چندانی ندارد. البته با توجه به این که جمعیت افراد کتابخوان کمتر از قبل شده، بیشتر در بخش دانشگاهی فعالیم و کتاب هایی را به چاپ می رسانیم که دانشجویان ناچارند آنها را مطالعه کنند و مخاطبشان تاحدودی تضمین شده است؛ درحالی که دانشجویان هم می توانند کتاب ها و مطالب موردنیازشان را از اینترنت دانلود کنند. برای رفع این مشکل می توانیم کتاب ها را در فروشگاه اینترنتی خودمان منتشر کنیم و به فروش برسانیم. 

می پرسم: در سال های اخیر مطالب شبکه های اجتماعی مخاطبان زیادی در میان اقشار مختلف جامعه پیدا کرده اند. آیا می توان با احتساب این مخاطبان و میزان مطالعه در اینترنت، ادعا کرد که آمار مطالعه در کشور بالا رفته است؟ او پاسخ می دهد: مرور مطالب شبکه های اجتماعی جایگاهی در مطالعه ندارد، چراکه شما نمی دانید آنچه در این شبکه ها می خوانید حقیقت دارد یا نه. خیلی از اطلاعات موجود در آنها اشتباه است، درحالی که هنگام مطالعه یک کتاب می توانید با توجه به نام و نشانی نویسنده و ارجاعات آن، تاحد زیادی به درستی مطالبش مطمئن باشید، زیرا می دانید این مطالب تأیید شده و جایی به ثبت رسیده اند. 

نکته دیگر این است که بخش عمده ای از مطالب دانلودشده از اینترنت به خاطر نیاز دانشجوهاست و مطالعه آنها از روی اجبار است، نه اختیار. 

مطالعه در گوشی و کامپیوتر چشم را اذیت می کنند و تنها در حد ضرورت باید از آن استفاده کرد. خود من هروقت به مطلبی از اینترنت نیاز پیدا می کنم، از آن پرینت می گیرم و روی کاغذ مطالعه اش می کنم. در واقع این موضوع که مردم با اشتیاق مطلبی را دانلود کنند و بخوانند، کمتر اتفاق می افتد. 

البته نمی توان به طور کامل این ادعا را رد کرد که مطالعه در فضای مجازی سرانه مطالعه را دست کم در میان بخشی از مردم بالا برده است اما باید توجه داشت که در فضای مجازی مرزی میان حقیقت و مجاز نیست و منابع موثق وجود ندارد. 

این ناشر می افزاید: متأسفانه فرهنگ کتاب خوانی در جامعه ما از بین رفته است. من یادم می آید زمانی که نوجوان بودم با اشتیاق برای کتاب خواندن وقت می گذاشتم اما در حال حاضر مردم درگیر دغدغه های اقتصادی شده اند و فرصت و پول کافی برای مطالعه ندارند. جوان ها بیشتر اوقات فراغتشان را در شبکه های مجازی می گذرانند و راحت طلب تر شده اند، یعنی ترجیح می دهند همه چیز را از راحت ترین راه ممکن به دست بیاورند و دنبال منابع اصلی و موثق نروند. 

مشکلات ناشران 

در جامعه ای که به مطالعه بها داده شود، تسهیلات مناسبی برای مولفان و ناشران در نظر گرفته می شود تا کتا ب های خوب با قیمت مناسب همیشه در اختیار مردم باشد، اما در ایران همه ما تاحدودی با مشکلات ناشران، از کمبود کاغذ گرفته تا مراحل اخذ مجوز چاپ از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی آشنا هستیم. جزییات را یک ناشر بهتر می تواند برایمان توضیح بدهد: پروسه اخذ مجوزهای لازم برای چاپ و نشر زمان بر است و از زمان ارسال اثر تا دریافت تأییدیه دو تا سه ماه طول می کشد. تأییدیه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در خیلی از موارد سلیقه ای است. 

این ناشر می افزاید: با توجه به وضعیت کتاب خوانی و قیمت کاغذ، برای چاپ بسیاری از کتاب ها سراغ چاپ افست نمی رویم و چاپ خیلی از کتاب ها را به درخواست نویسنده و در تیراژ مورد درخواست او با چاپ دیجیتال انجام می دهیم و عملا قراردادی برای دریافت حق نشر نمی بندیم. 

وی بااشاره به وضعیت سایر موسسات انتشاراتی می گوید: اکثر کتاب فروشی های خیابان انقلاب دارند بسته یا تبدیل به رستوران می شوند و صاحبان آنها رو به دستفروشی کتاب می آورند، چون در این صورت دیگر پول بیمه و مالیات و اجاره و آب و برق و گاز نمی پردازند و هر عنوان کتابی را که دلشان بخواهد می توانند بفروشند. 

انتقاداتی به نحوه برگزاری نمایشگاه کتاب 

مشکل بعدی که اغلب ناشران به آن اشاره می کنند مربوط به نمایشگاه کتاب است که امکانات آن به طور یکسان تقسیم نمی شود و به ناشران قدیمی و قوی فضای بیشتر و امکانات بهتری می دهند. یک ناشر کتاب های آموزشی دراین مورد می گوید: سال گذشته اولین سالی بود که ما در نمایشگاه غرفه داشتیم و جایی در فضای باز به ما داده بودند که درواقع فقط یک اسکلت فلزی بود و خودت باید آن را می پوشاندی؛ آن هم در دقیقه نود و وقتی غرفه های دیگر کار دکوراسیونشان را هم تمام کرده بودند. دلیل تأخیر آن بود که اول به ما گفته بودند فقط ناشرانی می توانند غرفه داشته باشند که ظرف سه سال، دست کم چهل عنوان کتاب چاپ کرده باشند. ما در یک سال 21 عنوان کتاب منتشر کرده بودیم اما خیلی طول کشید تا در دقیقه نود به ما اجازه شرکت در نمایشگاه را بدهند. 

داشتن غرفه در فضای باز اشکال دیگری هم ایجاد می کند و آن این که در اردیبهشت ماه هوا متغیر است و به خاطر باد و باران و خاک، ارائه کتاب در فضای باز باعث آسیب دیدن و غیرقابل فروش شدن آن می شود. 

نکته دیگر این که بسیاری از ناشران آموزشی قدیمی فقط در بخش توزیع کتاب فعال نیستند و فعالیت اصلی آنها ثبت نام و جذب دانش آموز و دانشجوست. این امتیاز منحصر به چند ناشر خاص است و ناشران آموزشی دیگر حقی در این مورد ندارند و در غیر این صورت پس از بازرسی های مکرر، توبیخ می شوند. 

فضای مجازی به جای کتاب 

علاوه بر مشکلاتی که ناشران با آنها مواجهند، شرایط دشوار اقتصادی نیز نقش مهمی در حذف کتاب از سبد خرید بسیاری از خانواده ها داشته است. در گفتگو با چند نفر از مادران به این نتیجه رسیدم که شبکه های اجتماعی و فضای مجازی، به سرعت خلاء کمبود کتاب را پر کرده و افراد، اطلاعات موردنیازشان را از این شبکه ها دریافت می کنند. 

سالومه بهادر می گوید: من خودم قبلا بیشتر کتاب می خواندم. الان شبکه های اجتماعی مثل اینستاگرام و تلگرام خیلی وقت مرا می گیرند و پرداختن به فضاهای مختلف تلفن همراه برایم جذاب تر از کتاب خواندن شده است. همسر و پسرم هم هیچ وقت کتاب نمی خوانند اما میزان آگاهی آنها باتوجه به اینترنت بیشتر شده است. به نظر من اینترنت میزان مطالعه را کاهش داده اما میزان آگاهی از مسایل روز دنیا را بالاتر برده و مانند روزنامه مردم را از همه مسایل خبردار می کند. به کمک آن می توان به راحتی معنای یک کلمه، جغرافیای یک محل، واحد پول کشورها، عوامل یک فیلم یا بعد مسافت تا یک نقطه خاص را پیدا کرد. درواقع از آنجا که دسترسیِ لحظه ای به اطلاعات سریع و آسان شده، میزان مطالعه پایین آمده است. من دیگر به ندرت رمان یا کتاب های تاریخی می خوانم، حتی نیازی به مطالعه کتاب های تربیت کودک حس نمی کنم، چون کافی است به اینترنت مراجعه کنم و درباره یک موضوع مشخص مثل یکی از علایم دوران بلوغ جستجو کنم؛ درحالی که قبلا برای رسیدن به پاسخ این پرسش کل یک کتاب یا فصل های زیادی از آن را می خواندم. 

لیلا صفاوردی که با همسر و پسرش در آلمان زندگی می کند، می گوید: پسر من هم کتاب می خواند و هم برایش جذاب است که اطلاعات عمومی را از اینترنت بگیرد. فرهنگ کشور آلمان کتاب خواندن را دوست دارد و به بچه ها آموزش می دهد. همه بچه ها اگرچه فقط ده دقیقه، اما زمانی از روز را به مطالعه اختصاص می دهند. 

شوهرم اصلا کتاب نمی خواند ولی از اینترنت استفاده می کند. خودم کتاب های صوتی گوش می دهم چون وقت خواندن ندارم ولی هر موضوعی را که لازم داشته باشم بدانم سریع از اینترنت پیدا می کنم. 

شبنم ظرافت دو فرزند دختر و پسر دارد. او می گوید: چون می خواهم به فرزندانم یاد بدهم که مطالعه کتاب بهتر از فضای مجازی است، زمانی که آنها در خانه هستند بیشتر کتاب می خوانم. الان کاغذ کتاب ها کاهی و سبک شده که خیلی خوب است. هروقت به مرکز خرید می رویم به بچه ها می گویم کتاب تنها چیزی است که هیچ محدودیتی برای خریدش ندارید. همیشه چند کتاب نخوانده دارم. همسرم امیر هم هرشب مدتی را صرف مطالعه می کند. کتاب هایم را دوست دارم و بعد از مطالعه هم نگهشان می دارم، برای همین برای آنها جا کم می آوریم، به طوری که حتی در یکی از کابینت ها هم کتاب چیده ام. 

او می افزاید: ما باید فرزندانمان را از دوران کودکی به کتاب خواندن علاقه مند کنیم. نور گوشی برای مطالعه خیلی مضر است. یاد فیلم دوزن افتادم که در آن نیکی کریمی نقش زنی را بازی می کرد که دو پسر داشت و شوهرش خیلی محدودش می کرد و نمی گذاشت او جایی برود و حتی کتاب بخواند. یک روز که با شوهرش دعوایش شد رفت و از زیرزمین یک گونی کتاب آورد و گفت من همه اینها را خوانده ام! به نظر من هیچ چیز حتی اینترنت نمی تواند مانع مطالعه علاقه مندان به کتاب شود. 

سخن آخر 

گسترش و محبوبیت شبکه های اجتماعی در سال های اخیر باعث شده است که بسیاری از مردم اوقات زیادی از شبانه روز را در این شبکه ها بگذرانند. در این میان حجم بالایی از اطلاعات نادرست و شبهه آمیز و شایعات جابه جا می شود که هرگز نمی تواند جای مطالعه درست را بگیرد. باید توجه داشت که میزان استفاده از فضای مجازی در تمام دنیا میزان قابل توجهی است و بالابودن این میزان در ایران نمی تواند فاصله قابل توجه سرانه مطالعه در کشورمان را با کشورهای پیشرفته پر کند. 

درصورتی که از فضای مجازی برای مطالعه استفاده می کنید باید به معتبر بودن منابع خود توجه داشته باشید و حواستان باشد که جذابیت ظاهری کانال ها و صفحات خوش آب و رنگ و بی محتوا فریبتان ندهد. 


اخبار مرتبط با این خبر
ردیفتیترتاریخ
1 فضای مجازی و سرانه مطا لعه ۱۳۹۷ يکشنبه ۱۳ آبان


نام :  
پست الکترونیکی :  
نظر شما :